Quyền tiếp cận thông tin là quyền cơ bản của công dân được ghi nhận trong Hiến pháp 2013 và cụ thể hoá qua Luật Tiếp cận Thông tin 2016. Tiếp cận thông tin pháp luật là điều kiện tiên quyết để công dân hiểu và bảo vệ quyền lợi của mình. Tuy nhiên không phải ai cũng biết đầy đủ các quyền này và cách thực hiện.
Cơ sở pháp lý
Quyền tiếp cận thông tin được bảo đảm bởi nhiều văn bản. Hiến pháp 2013 - Điều 25 ghi nhận quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin. Luật Tiếp cận Thông tin 2016 - quy định cụ thể về quyền này: công dân có quyền tiếp cận thông tin do cơ quan nhà nước tạo ra, lưu giữ, quản lý trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ. Luật Ban hành Văn bản Quy phạm Pháp luật 2015 - quy định việc công bố văn bản pháp luật. Luật Báo chí 2016 - bảo đảm quyền tiếp cận thông tin qua kênh báo chí. Các điều ước quốc tế Việt Nam tham gia (ICCPR, các công ước về nhân quyền). Khung pháp lý này tạo nền tảng đầy đủ cho công dân thực hiện quyền tiếp cận thông tin pháp luật.
Các thông tin pháp luật được tiếp cận miễn phí
Pháp luật yêu cầu cơ quan nhà nước phải công khai nhiều loại thông tin. Văn bản quy phạm pháp luật: phải được công bố trên Công báo và website chính thức trước khi có hiệu lực. Các quyết định hành chính có liên quan đến quyền lợi của công dân: niêm yết tại trụ sở và đăng trên website. Báo cáo của các cơ quan nhà nước: báo cáo tài chính, hoạt động hằng năm. Thông tin về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất: phải công khai để công dân biết và phản biện. Thông tin về dự thảo văn bản pháp luật: phải đăng trên website lấy ý kiến nhân dân. Các bản án đã có hiệu lực pháp luật: được công bố trên Cổng thông tin Toà án (trừ một số trường hợp đặc biệt). Tất cả các thông tin này miễn phí và dễ tiếp cận qua mạng internet.
Quyền yêu cầu cung cấp thông tin cụ thể
Ngoài các thông tin được công khai, công dân có quyền yêu cầu cung cấp thông tin cụ thể. Đối tượng có quyền: mọi công dân Việt Nam, người nước ngoài cư trú tại Việt Nam. Thông tin có thể yêu cầu: thông tin chung do cơ quan nhà nước tạo ra; thông tin cá nhân về chính mình (hồ sơ thuế, BHXH, các quyết định liên quan); thông tin về dự án, chính sách. Quy trình yêu cầu. Bước 1: viết đơn yêu cầu (theo mẫu hoặc tự soạn) gửi đến cơ quan đang quản lý thông tin. Bước 2: cơ quan có 15 ngày làm việc để trả lời. Bước 3: nhận thông tin trực tiếp, qua bưu điện hoặc trực tuyến. Bước 4: trường hợp bị từ chối, có quyền khiếu nại. Một số thông tin có phí nhỏ (sao chụp, dịch thuật) - thường vài trăm nghìn đồng tuỳ số lượng tài liệu.
Các trường hợp thông tin bị hạn chế
Quyền tiếp cận thông tin không phải tuyệt đối. Luật Tiếp cận Thông tin quy định một số trường hợp hạn chế. Thông tin thuộc bí mật nhà nước theo phân loại của Luật Bảo vệ Bí mật Nhà nước 2018. Thông tin có thể gây nguy hại đến lợi ích quốc gia, an ninh, quốc phòng. Thông tin về cá nhân khác (bảo vệ quyền riêng tư) - trừ khi cá nhân đó đồng ý hoặc theo quy định pháp luật. Thông tin về quá trình điều tra, xét xử đang diễn ra - để bảo đảm tính khách quan. Thông tin về bí mật kinh doanh của các bên - bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Thông tin trong quá trình tham vấn, thảo luận nội bộ chưa hoàn thành. Khi bị từ chối cung cấp thông tin, công dân có quyền được giải thích lý do cụ thể và khiếu nại nếu cho rằng việc từ chối không có cơ sở.
Cách thực hiện quyền hiệu quả
Để thực hiện quyền tiếp cận thông tin hiệu quả, cần một số kỹ năng. Xác định rõ thông tin cần: cụ thể về loại tài liệu, thời gian, nội dung; càng cụ thể càng dễ được cung cấp. Xác định đúng cơ quan có thẩm quyền: thông tin về thuế thì liên hệ Cục Thuế, về đất đai thì Văn phòng Đăng ký Đất đai, về doanh nghiệp thì Sở Kế hoạch Đầu tư. Sử dụng các kênh phù hợp: nhiều thông tin có sẵn online không cần yêu cầu; các kênh trực tuyến (Cổng dịch vụ công, VNeID) ngày càng tiện lợi. Viết đơn yêu cầu rõ ràng, có ngôn ngữ pháp lý phù hợp: nêu rõ căn cứ pháp lý (Luật Tiếp cận Thông tin), thông tin cụ thể cần, mục đích. Theo dõi thời hạn xử lý: 15 ngày làm việc theo luật. Khiếu nại khi cần: nếu bị từ chối hoặc chậm trả lời, có thể khiếu nại lên cấp trên hoặc khởi kiện hành chính.
Bài viết mang tính tham khảo, vui lòng liên hệ luật sư để được tư vấn chính xác theo trường hợp cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Tôi có thể yêu cầu xem hồ sơ vụ án đang diễn ra không?
Có giới hạn. Theo Bộ luật Tố tụng, đương sự (nguyên đơn, bị đơn) trong vụ án dân sự, hành chính có quyền xem hồ sơ vụ án của mình tại toà án sau khi đơn được thụ lý. Người bị buộc tội và luật sư bào chữa có quyền xem hồ sơ vụ án hình sự sau khi kết thúc điều tra. Người không phải đương sự, không phải luật sư của bên đương sự thì không có quyền xem hồ sơ vụ án. Bản án đã có hiệu lực pháp luật được công bố công khai (trừ trường hợp đặc biệt). Đối với báo chí, được tiếp cận thông tin về vụ án theo Luật Báo chí và Quy chế phát ngôn của Toà án nhân dân Tối cao - nhưng cũng có giới hạn về nội dung được công bố.
Bị từ chối cung cấp thông tin thì làm gì?
Có nhiều cách phản ứng. Khiếu nại lần đầu: gửi văn bản khiếu nại đến người đã ra quyết định từ chối - theo Luật Khiếu nại 2011, có 30 ngày để xem xét lại. Khiếu nại lần hai: nếu không hài lòng với kết quả khiếu nại lần đầu, có thể khiếu nại lên cấp trên trực tiếp - 30 ngày. Khởi kiện hành chính: nếu vẫn không được giải quyết thoả đáng, khởi kiện ra Toà án hành chính theo Luật Tố tụng Hành chính 2015. Yêu cầu giải thích lý do: cơ quan từ chối cung cấp thông tin phải nêu rõ căn cứ pháp lý - nếu lý do không hợp lý, đây là cơ sở để khiếu nại. Lưu ý: thời hiệu khiếu nại là 30 ngày kể từ ngày biết được quyết định từ chối; cần lưu giữ toàn bộ bằng chứng (đơn yêu cầu, văn bản trả lời từ chối) để khiếu nại.
Cơ quan nhà nước thường chậm trả lời, phải làm sao?
Đây là vấn đề thực tế phổ biến. Theo Luật Tiếp cận Thông tin, cơ quan phải trả lời trong 15 ngày làm việc. Nếu chậm, có thể: gửi văn bản hỏi thăm lịch sự nhắc nhở; gọi điện trực tiếp đến cán bộ phụ trách; gửi văn bản đến lãnh đạo cơ quan đề nghị thúc đẩy; liên hệ Đại biểu Quốc hội/HĐND địa phương phản ánh; khiếu nại hành vi không cung cấp thông tin đúng hạn. Sau 15 ngày làm việc không có trả lời, theo luật coi như cơ quan từ chối cung cấp - có thể tiếp tục khiếu nại hoặc khởi kiện. Trong thực tế, nhiều người dân không quyết tâm theo đuổi đến cùng nên cơ quan có thể coi nhẹ thời hạn. Việc theo dõi sát và khiếu nại đúng thủ tục thường giúp nhận được thông tin nhanh hơn.
Có thể yêu cầu thông tin về quá trình ban hành một văn bản pháp luật không?
Có với điều kiện. Theo Luật Ban hành Văn bản Quy phạm Pháp luật, quá trình xây dựng văn bản phải được công khai. Có thể tiếp cận: dự thảo văn bản (đăng trên website lấy ý kiến nhân dân); tờ trình của cơ quan chủ trì soạn thảo; báo cáo đánh giá tác động chính sách; tổng hợp ý kiến góp ý của các cơ quan, tổ chức và nhân dân; biên bản các phiên thảo luận tại Quốc hội (công khai). Một số thông tin có thể bị hạn chế: thảo luận nội bộ chưa kết luận; ý kiến cá nhân của thành viên ban soạn thảo (bảo vệ tự do thảo luận); một số tài liệu mật theo Luật Bảo vệ Bí mật Nhà nước. Việc tiếp cận thông tin này hữu ích cho: nghiên cứu pháp luật; doanh nghiệp đánh giá tác động chính sách mới; luật sư tham gia bào chữa.